Yarının Tahıl Ambarı

Büyük şirketler gezegenimizin en aç kıtasında neden kapış kapış toprak alıyor?

Koca traktörün geldiğini görmemiş bile. Traktör önce muz ağaçlarını sökmüş. Sonra mısırlarını. Sonra da fasulye, tatlı patates ve manyoklarını. Flora Çirime ile beş çocuğunu yıllardır beslemiş olan tarla, tozun toprağın birbirine karıştığı o birkaç dakika içinde yitip gitmiş. Yeşil-kahverengi dama tahtası gibi tarlalarla Limpopo Nehri Deltası'nın geniş bir bölümüne yayılan 20 bin hektarlık bir çiftlik kuran Çinli şirket yutuvermiş Çirime'nin Mozambik, Xai-Xai yakınlarındaki yarım hektarlık tarlasını.

"Kimse benimle konuşmadı bile," derken öfkeyle yükseliyor sesi Çirime'nin. "Günlerden bir gün bir traktörü tarlamdaki her şeyi talan ederken buldum. Maçambasını kaybeden hiç kimseye tazminat ödenmedi!" Yerel sivil toplum örgütleri, binlerce insanın topraklarını -ve geçim kaynaklarını- Wanbao Afrika Tarımsal Kalkınma Şirketi yüzünden yitirdiğini söylüyor. Üstelik bu, özellikle büyük yatırımlar söz konusu olduğunda yerli çiftçilerin haklarını göz ardı etme eğiliminde olan Mozambik hükümetinin onayıyla gerçekleşiyor. Dev çiftlikte iş bulabilenler, haftanın yedi günü, fazla mesai ücreti almadan çalışıyor. Wanbao şirketinin bir sözcüsü söz konusu iddiaları reddederken, yerli çiftçilere çeltik yetiştirme eğitimi verildiğini vurguluyor.

Bu durumda olan sadece Çirime değil. O, küresel tarıma ilişkin büyük hikâyedeki, geçmişte gezegenimizin en aç yerlerinden biri olan Sahra-altı Afrikası'nı, dünyanın başlıca tahıl ambarlarından birine dönüştürme yolundaki o uzak ihtimali gerçeğe dönüştürme hikâyesi içindeki karakterlerden yalnızca biri. 2007 yılından beri mısır, soya fasulyesi, buğday ve pirinç fiyatlarının neredeyse rekor düzeylere ulaşması, dünya genelindeki yatırımcıları toprağın ucuz, hükümetlerin uyumlu, mülkiyet haklarınınsa genelde göz ardı edildiği ülkelerde arsa kiralama veya satın almaya yöneltti. Sözleşmelerin çoğu, gezegenimizde hâlâ ekilmemiş milyonlarca hektar toprağı olan, bol sulama suyuna sahip az sayıdaki bölge arasında yer alan Afrika'da gerçekleşti. Dünya'daki en büyük "rekolte farkı" da Afrika'da görülüyor: ABD, Çin ve AB ülkelerindeki mısır, buğday ve çeltik üreticileri hektar başına yaklaşık 6 ton mahsul alırken, Sahra-altı Afrikası'nda oran, hektar başına ortalama bir ton. Ve bu miktar, Sezar döneminde Romalı çiftçilerin bereketli bir yılda elde ettiği buğday mahsulüyle hemen hemen aynı. Pek çok denemeye rağmen, dünya genelinde 1960-2000 yılları arasında tahıl üretimini iki katın üzerinde artıran yeşil devrimin yarattığı gübre, sulama ve rekoltesi yüksek tohum karışımı, sömürge dönemi sonrası Afrikası'nı darmadağın eden zayıf altyapılar, kısıtlı pazarlar, güçsüz yönetimler ve kardeşin kardeşi öldürdüğü içsavaşlar nedeniyle kıtada asla kök salamadı. Günümüzdeyse bu sayılanların çoğu artık kayboluyor.

Robin Hammond

Bazı büyük işletmeler küçük üreticileri topraklarından çıkarmış olsa da, Ma

Robin Hammond

Bir işçi, sıvıyağ üretimi için Liberya'daki 220 bin hektarlık kiralık arazi

Robin Hammond

Somaliland'daki Berbera limanında bulunan karantina tesisinde koyun ve keçi

Robin Hammond

Fatima Alex, Mozambik. Çinli bir çeltik çiftliği tarafından Xai-Xai yakınla

Robin Hammond

Şekerkamışı satıcıları, Mozambik'in kuzeyindeki Nacala demiryolunda müşteri

Robin Hammond

Robani Tarım İşletmesi'nin çalışanları tane mısır kürekliyor. Gogo, Etiyopy

Robin Hammond

Maputo yakınlarındaki bu arazi, Afrika'nın tarım alanındaki seçeneklerinin

Robin Hammond

Bir aile el aletleri ve koşum hayvanlarıyla Etiyopya'nın kıtlığa eğilimli y

Robin Hammond

On bir yaşındaki Ajiem Ogalla, Etiyopya'nın ücra Gambela bölgesinde kiralan

Robin Hammond

Marie Mukarukaka, Ruanda. "Önceleri sadece ailem için yiyecek yetiştirirdim

Robin Hammond

Cüzzam da dahil çeşitli zorluklarla mücadele eden Ariet Kwot, tartışmalı bi

Robin Hammond

Çinli tavuk üreticisi, Lusaka'da (Zambiya) müşterileriyle pazarlık ediyor.

Robin Hammond

İkinci yüzyıldan itibaren Arap tüccarlar için önemli bir liman olan Somalil

Robin Hammond

Berbera, Somaliland'da besi hayvanları Suudi Arabistan'ın Cidde kentine göt

Robin Hammond

Liberya içsavaşı döneminde iki kez terk edilen eski B. F. Goodrich kauçuk p

Robin Hammond

Greda Telila, Etiyopya. Telila iki hektarlık çiftliğinde süpürgedarısı yeti

Sahra-altı Afrikası'nda son on yıldır yılda yaklaşık yüzde 5'ten şaşmayan ekonomik büyüme oranı, ABD ve Avrupa Birliği'nde gerçekleşen oranların üstünde. Ulusal borçlar azalıyor ve barışçıl seçimlerin sıklığı giderek artıyor. Afrika'da tarıma 25 yıldır neredeyse hiç yatırım yapmayan Dünya Bankası ve bağışçı ülkeler de devreye girmiş durumda. Kıta, giderek gıda üretimini artırmaya yönelik yeni yaklaşımların test edildiği bir laboratuvar olarak öne çıkıyor. Bazı uzmanlar, Sahra-altı Afrikası'ndaki çiftçilerin mevcut teknolojiyle aldıkları mahsulü hektar başına dört tona çıkarabilmesi halinde -ki bu da halihazırdaki üretim miktarında dört katı artış anlamına geliyor ve hiç kolay değil- Afrikalıların kendilerini daha iyi besleyebileceği, hatta gıda ihraç ederek hem para kazanıp hem de dünyayı doyurmaya yardımcı olabileceği görüşünde.

Kuşkusuz bu iyimser bir bakış açısı. Günümüzde Tayland tek başına bütün Sahra-altı ülkelerinin toplamından daha fazla tarım ürünü ihraç ediyor, üstelik iklim değişiminin Afrika'da alınan mahsule darbe vurma tehlikesi söz konusu. Yine de en zorlu soru şu: Afrika'da gelecekte kim tarım yapıyor olacak? Kıtanın işgücünün yaklaşık yüzde 70'ini oluşturan Çirime gibi yarım hektarlık tarlalarda çalışan yoksul çiftçiler mi? Yoksa ABD'nin orta-batısındaki endüstriyel çiftlikleri örnek alan Wanbao gibi dev şirketler mi?

Küresel kıtlık ve köylü hakları konuları üzerinde çalışan insani yardım grupları, şirketlerin yaptığı toprak sözleşmelerini yeni sömürgecilik ve tarım emperyalizmi olarak adlandırıyor. Tarımsal kalkınma alanında deneyimli olan bazı isimler ise, bu tür sözleşmelerin kırsal bölgelere sağlayabileceği büyük miktarlardaki nakit para akışı, altyapı ve teknolojinin -büyük projelerle küçük çiftçilerin birlikte çalışabilmesi halinde- acil bir gereksinim olan kalkınma açısından bir katalizör olabileceği görüşünde. ABD Kalkınma Ajansı'ndan (USAID) Gregory Myers, "Temel mesele insanların toprak üzerindeki haklarını korumak," diyor. "Küresel yoksulluk ancak bu şekilde ciddi oranda azalabilir ve bu da bu yüzyılın en önemli başarısı olabilir."

Devamını National Geographic Türkiye'nin Temmuz 2014 sayısında veya iPad Temmuz 2014 edisyonunda okuyabilirsiniz.

Yorum Yaz

Toplam Yorum: 0

Yorum yapabilmek için giriş yapmanız gerekmektedir.

Robin Hammond

Şekerkamışı satıcıları, Mozambik'in kuzeyindeki Nacala demiryolunda müşteri bekliyor. Brezilya ve Japonya, Mozambik'te 14 milyon hektarlık alandaki küçük çiftlikleri, büyük ölçekli soya fasulyesi işletmelerine dönüştürmeyi umuyor. Ülkenin ekilebilir topraklarının yaklaşık yüzde 7'si kiralanmış durumda ve bu, Afrika'daki en yüksek oranlardan biri.

Robin Hammond

Bazı büyük işletmeler küçük üreticileri topraklarından çıkarmış olsa da, Maputo yakınlarındaki 1400 hektarlık Bananalandia adlı firma yerli halkın yaşam koşullarını iyileştirmeyi seçmiş. İki bin 800 işçiyi istihdam eden şirket, yollar ve okullar inşa etmiş, köylere elektrik getirmiş. Bir yandan da Mozambik'in bir muz ihracatçısına dönüştürülmesine yardımcı olmuş.

Robin Hammond

Somaliland'daki Berbera limanında bulunan karantina tesisinde koyun ve keçi güden çobanlar. Bir göçerler bölgesi olan Somaliland'da besi hayvanları 5'e bir oranıyla insan sayısını aşıyor. Suudi Arabistan'ın hastalıkları engellemek amacıyla Somali besi hayvanları üzerine koyduğu on yıllık yasağın 2009'da kalkmasının ardından ihracat arttı. Hayvan ticareti Somaliland'ın gayri safi yurtiçi hasılasının yarısını oluşturuyor.

Robin Hammond

Çinli tavuk üreticisi, Lusaka'da (Zambiya) müşterileriyle pazarlık ediyor. Afrika'da yabancıların sahip olduğu çoğu işletme gibi, onun çalıştığı şirket de tavukları Çin'e göndermeyip, yerli halka ve burada yaşayan 20 bin Çinli'ye satıyor. Afrika genelinde iki milyon kadar Çinli yaşıyor.

Robin Hammond

Fatima Alex, Mozambik. Çinli bir çeltik çiftliği tarafından Xai-Xai yakınlarındaki küçük tarlası ele geçirilen Alex, "Mutlu değilim. Kızgınım," diyor. "Tarladan yiyeceğimizi çıkarırdık. Şimdi hiçbir şeyim yok."

Robin Hammond

Bir işçi, sıvıyağ üretimi için Liberya'daki 220 bin hektarlık kiralık arazinin bir bölümüne dikilecek olan yağ palmiyesi fidanlarını suluyor. Hükümet, Malezyalı palmiye yağı devi Sime Darby şirketinin verdiği 35 bin kişinin istihdam edileceği sözünün, savaştan harap olmuş ülkede sinirlerin yatışmasına yardımcı olmasını umuyor.

Robin Hammond

Robani Tarım İşletmesi'nin çalışanları tane mısır kürekliyor. Gogo, Etiyopya'daki 121 hektarlık çiftlik yerli pazara yönelik olarak buğday, fasulye, soğan ve domates de üretiyor. "Gıda krizini hep duyuyoruz" diyor Hossein Robani. Şirket oğlu tarafından 2006'da kurulmuş. "Afrikalılar sadece kendilerini beslemekle kalmayıp krize son da verebilir."

Robin Hammond

Bir aile el aletleri ve koşum hayvanlarıyla Etiyopya'nın kıtlığa eğilimli yaylalarında buğday hasat ediyor. Verilen eğitimler sayesinde küçük ölçekli çiftçiler daha verimli üretim yapar hale gelmiş olsa da, buğday rekoltesi hâlâ dünya ortalamasının üçte biri kadar altında. Etiyopyalıların üçte birinden fazlası yetersiz besleniyor ve hükümet açığı kapatmak için endüstriyel çiftliklere göz kırpıyor.

Robin Hammond

Maputo yakınlarındaki bu arazi, Afrika'nın tarım alanındaki seçeneklerinin bir resmi: Gıda ürünleri Bananalandia (solda) gibi dev, teraslı çiftliklerde mi, yoksa maçamba olarak adlandırılan küçük çiftliklerde mi yetiştirilecek? Geniş muz çiftliğinin kurucusu Dries Gouws, "Büyük ve küçük ölçekli tarımın bir karışımı olmalı," diyor.

Robin Hammond

Marie Mukarukaka, Ruanda. "Önceleri sadece ailem için yiyecek yetiştirirdim ve ancak iki hafta dayanırdı," diyor Mukarukaka. One Acre Fund'dan tohum ve gübre kredisi aldıktan sonra aldığı mahsulü artırdığı gibi, hayvancılık da yapmaya başlamış.

Robin Hammond

On bir yaşındaki Ajiem Ogalla, Etiyopya'nın ücra Gambela bölgesinde kiralanmış büyük bir tarım arazisinin bir bölümünü elinde tutan Karuturi Global adlı Hint şirketinin ektiği mısır arasında yenilebilir bir çalı olan avieo arıyor. Köylü halkı yerinden edip yerli ormanları kesmiş olan şirket şimdilerde borca batmış durumda ve iflasın eşiğinde.

Robin Hammond

Esther Nyirahabimana, Ruanda'daki küçük çiftlikte soya fasulyesi yabalıyor. Ticari amaç gütmeyen One Acre Fund'dan tohum, gübre ve eğitim almış. Küçük çiftlikler, tohum ve gübre fiyatları uygun olduğunda hektar başına büyük çiftlikler kadar üretim yapabiliyor. Kadınların kredi, toprak, tohum ve gübreye erkeklerle eşit oranda erişiminin sağlanmasıyla gıda üretiminde yüzde 30'a varan artış sağlanabilir.

Robin Hammond

Cüzzam da dahil çeşitli zorluklarla mücadele eden Ariet Kwot, tartışmalı bir "köyleştirme" programı çerçevesinde Etiyopya'nın Gambela bölgesinde yer alan Thenyi'ye yerleşmek zorunda bırakılmış. Yetkililer programın temel hizmetler sunduğunu öne sürerken, eleştirenler ise Gambela'nın yarısını tarım şirketlerine kiralamayı hedefleyen hükümetin amacına hizmet ettiğini söylüyor.

Robin Hammond

Liberya içsavaşı döneminde iki kez terk edilen eski B. F. Goodrich kauçuk plantasyonundaki elli yıllık kauçuk ağaçları, yağ palmiyesi ağaçlarına yer açmak için kesiliyor. Liberya yetkilileri, ülke ekonomisini geliştirmek amacıyla Malezyalı Sime Darby şirketinden 220 bin hektarlık kiralık alanın bir kısmına ve küçük çiftçiler tarafından yönetilecek 44 bin hektarlık bir başka alana yağ palmiyesi ve kauçuk ağacı dikmesini istedi.

Robin Hammond

İkinci yüzyıldan itibaren Arap tüccarlar için önemli bir liman olan Somaliland'daki Berbera limanında Suudi Arabistan'a gidecek olan gemiye koyun ve keçiler bindiriliyor. Yiyecek ihtiyacının yüzde 80'ini ithal eden Suudi Arabistan'da et tüketiminin önümüzdeki on yıl içinde artması bekleniyor ve bu da Somaliland'ın göçebe çobanları için iyi haber.

Robin Hammond

Berbera, Somaliland'da besi hayvanları Suudi Arabistan'ın Cidde kentine götürülmek üzere gemiye yükleniyor. Suudi Arabistan'ın Somali besi hayvanları üzerindeki yasağı kaldırmasının üç yıl ardından ihracat beşe katlanarak 2012'de 3 milyon hayvana çıktı.

Robin Hammond

Greda Telila, Etiyopya. Telila iki hektarlık çiftliğinde süpürgedarısı yetiştiriyor. Toprağı sular altında kalmaya eğilimli olan ve geçimlik tarım yapan Telila, 12 çocuğunu doyurmakta zorlanıyor.