Beyin Avcıları

Parazitlerin konakçı hayvanlara istediklerini yaptırdıkları tuhaf dünyaya hoş geldiniz. Parazit sirripedin etkisine giren erkek koyun yengeci kelimenin tam anlamıyla dişileşiyor. Dövüş kıskaçları geliştirmeye son veriyor. Karın bölgesi genişleyerek, sirripedin kuluçka kesesi olarak kullanacağı bir “rahim” ortaya çıkıyor. Yengeç tarafından beslenen yumurtalar çatlıyor. Ve binlerce parazit sirriped yavrusu diğer konakçılara bulaşmak üzere etrafa yayılıyor.

Canlılar ama aslında yaşamıyorlar. Doğanın en korkunç karabasanı için hazır mısınız?

Uğurböceğinin zombiye dönüşmesini izlemek acıklı olduğu kadar ilgi çekicidir de.

Aslında açgözlü ve sofistike bir yırtıcıdır uğurböceği. Tek bir birey, yaşam süresi boyunca birkaç bin yaprakbiti yer. Kurban bulmak için önce antenlerini kullanarak, otçul böceklerin saldırısına uğrayan bitkilerin saldığı kimyasalları saptar. Sinyallerin nereden geldiğini belirledikten sonra, sensör tarayıcısını sadece yaprakbitinin saldığı molekülleri aramaya yöneltir. Ve sonra sessizce yaklaşıp saldırarak, dikenli alt çenesiyle yaprakbitini parçalar.

Bu arada düşmanlarına karşı oldukça etkili bir şekilde korunur. Bize çok sevimli gelen o kırmızı–siyah kabuğu, aslında olası saldırganlara karşı bir uyarıdır. “Yaklaşırsan pişman olursun” anlamına gelir. Kuşların ve diğer bazı hayvanların saldırısına uğradığı anda bacak eklemlerinden zehir salar. Acı kan tadı alan saldırgan, uğurböceğini dışarı tükürür. Böylece düşmanları kırmızılı siyahlı kanatların aslında uzak durulması gereken bir mesaj olarak okunması gerektiğini öğrenir.

Diğer yırtıcılara karşı böylesi güçlü koruma sahibi bir yırtıcı olan uğurböceğinin yaşamı kusursuz olabilirdi. Tabii bedenine yumurta bırakan eşekarısı olmasaydı...

Bu eşekarılarından biri de susam tanesi boyutundaki Dinocampus coccinellae’dır. Yumurtlamaya hazır dişi eşekarısı, uğurböceğine yaklaşır. Hızlı bir hareketle iğnesini bedeninin alt kısmına batırarak kurbanına kimyasal bir karışımla birlikte bir yumurta enjekte eder. Ve yumurtadan çıkan larva, yerleştiği hayvanın beden boşluğundaki sıvılarla beslenmeye başlar.

Anand Varma

Şans getirdiklerine inanılıyor. Oysa Dinocampus coccinellae eşekarısı türün

Anand Varma

Mazısı dikenli turban şeklindeki arı, yumurtalarını meşe yapraklarına enjek

Anand Varma

Salyangozların içinde eşeysiz olarak üreyen karaciğerkelebeği Ribeiroia ond

Anand Varma

Ev cırcırböceği iradesini –ve yaşamını– kılımsısolucana feda ediyor. Parazi

Anand Varma

Beyin avcısı Ophiocordyceps’in etkisi altına giren karıncaların durumu çok

Anand Varma

Ağaç karıncası Cephalotes atratus tarafından larva beselemek için toplanan

Anand Varma

Leucauge argyra örümceği, parazit eşekarısı Hymenoepimecis argyraphaga tara

Anand Varma

Minik bir amfipod –Hyalella azteca– göller ve su birikintilerinin bulanık d

Anand Varma

Benekli uğurböceği gibi, beyaz kelebeğin tırtılı da parazit bir kukla ustas

İçinden yavaş yavaş kemirilen uğurböceğinin dış görüntüsünde herhangi bir değişiklik göze çarpmaz. Yaprakbitlerine bütün gücüyle saldırmaya devam eder. Ama artık, avın sindirilmesi sonucu ortaya çıkan besinler, içindeki parazitin beslenip büyümesine yaramaktadır. Üç hafta kadar sonra eşekarısı larvası yeterince büyümüştür ve kendisini konuk eden hayvanı bırakıp ergin olmaya hazırdır. Uğurböceğinin kabuğundaki bir çatlaktan dışarı çıkar.

Uğurböceğinin bedeni parazitten kurtulmuştur kurtulmasına ama beyni hâlâ esirdir. Eşekarısı larvası, bedeninin altında kendine ipekten bir koza örerken uğurböceği yerinden kımıldamaz.

Bu, eşekarısı açısından pozitif bir gelişmedir. Çünkü kozanın içinde büyümekte olan D. coccinellae eşekarısı son derece savunmasız durumdadır. Sinirkanatlı larvaları ve diğer böcekler onu yemek için can atmaktadır. Ancak bu düşmanlardan birinin yaklaşması durumunda uğurböceği bacaklarını çırparak saldırganı korkutup kaçırır. O, artık parazitin korumasıdır. Bu rolü bir hafta boyunca sadakatle oynar. Ta ki ergin eşekarısı çenesiyle kozayı kesip dışarı çıkana ve uçup gidene kadar. 

Zombi uğurböceği ancak o zaman, yani parazit amirine verdiği hizmet sona erdiğinde ölür. 

Bu ürkütücü sahne bir senaryo yazarının kaleminden çıkmış değil. Kuzey Amerika’nın çoğu kesimlerinde, evlerin bahçelerinde, boş arsalarda, tarlalarda ve yaban çiçekleriyle kaplı çayırlarda eşekarıları uğurböceklerini zombi korumalara dönüştürüyor. Üstelik benekli uğurböceği yegâne örnek değil. Bilim insanları benzer örneklerin böcekten balığa ve memelilere kadar birçok türde yaşandığını kanıtlamış durumda. Bazı canlılar ölümleri pahasına da olsa parazite hizmet ediyor ve doğal dünyanın her yanında aynı soru tekrar tekrar soruluyor: Bir organizma kendini kurtarmak için mücadele etmek yerine neden kendine zarar veren parazitin sağ kalması için çabalar ki? 

Devamını National Geographic Türkiye'nin Kasım 2014 sayısında veya iPad Kasım 2014 edisyonunda okuyabilirsiniz. Aşağıdaki linke tıklayarak doğanın bu en büyük karabasanının çizgi romanlarına ulaşabilirsiniz.


Yorum Yaz

Toplam Yorum: 0

Yorum yapabilmek için giriş yapmanız gerekmektedir.

Anand Varma

Ev cırcırböceği iradesini –ve yaşamını– kılımsısolucana feda ediyor. Parazitin larvası, ölü böcekleri aradığı sırada cırcırböceğine girerek içinde büyüyor. Cırcırböceği bir kara hayvanı. Oysa solucanın yaşam döngüsü erginlik döneminde suda geçiyor. Ergin solucan, ortaya çıkmaya hazır olunca konakçısının beynini etkiliyor, cırcırböceğinin karanın güvenliğinden uzaklaşıp intihar edercesine en yakın su birikintisine atlamasına neden oluyor. Cırcırböceği boğulduğu zaman (kimi kez otuz santimetreye kadar ulaşabilen uzunlukta) yetişkin bir solucan ortaya çıkıyor.

Anand Varma

Şans getirdiklerine inanılıyor. Oysa Dinocampus coccinellae eşekarısı türünün etkisine giren uğurböceğinin kendisinin şanssız olduğu çok açık. Uğurböceğini sokan dişi eşekarısı arkasında bir yumurta bırakıyor. Yumurtadan çıkan larva, konakçıyı içten dışa yemeye başlıyor. Yeterince büyüdüğünde dışarı çıkan parazit, uğurböceğinin bacakları arasında koza örüyor. Bedeni asalaktan kurtulmuş olsa da uğurböceğinin köleliği sürüyor, kozanın üzerinde durarak onu olası saldırganlardan koruyor. Bazı şanslı uğurböcekleri bu işkenceden sağ çıkmayı başarıyor.

Anand Varma

Mazısı dikenli turban şeklindeki arı, yumurtalarını meşe yapraklarına enjekte ettiğinde arkasında kimyasal bir kokteyl bırakıyor. Bu karışım bitkiyi, büyümekte olan larvalarnın etrafında mazı adı verilen pembe yapılar oluşturmaya itiyor. Kozasında güven içinde duran larvalar, bitkideki besleyici maddelerle karnını doyuruyor. Çok akıllı.

Anand Varma

Minik bir amfipod –Hyalella azteca– göller ve su birikintilerinin bulanık derinliklerinde göze çarpmadan yaşıyor. Ta ki, dikenbaşlı kurt larvası tarafından ele geçirilene kadar. Larva yetişkinliğe ulaştığında amfipod karanlıktaki güvenli evini bırakıp yüzeydeki ışığa doğru yüzüyor. Konakçı açısından bu ölümcül bir hata. Yukarısı, amfipodları yemek için bekleyen ördekler ve su kuşlarıyla dolu. Aslında tüm bunlar, kurbanının dokusundan aldığı pigmentlerle turuncuya bürünen parazitin planının bir parçası: Dikenbaşlı kurt, ancak su kuşlarının sindirim sisteminde erginliğe ulaşabiliyor.

Anand Varma

Salyangozların içinde eşeysiz olarak üreyen karaciğerkelebeği Ribeiroia ondatrae’nin larvası boğa kurbağasının derisinin altına sızıyor ve kurbağanın gelişmekte olan bacaklarının civarında kistler oluşturuyor. Bacaklarının sayısı artan ya da azalan veya deformasyona uğrayan biçimsiz kurban, balıkçıl vb. kurbağa yiyen su kuşları için kolay bir av haline geliyor. Balıkçılın içinde eşeyli olarak üreyen parazitin yumurtaları kuş dışkısıyla suya geri dönüyor ve yeni bir döngü başlatmak üzere salyangozlara bulaşıyor.

Anand Varma

Beyin avcısı Ophiocordyceps’in etkisi altına giren karıncaların durumu çok acıklı. Karıncanın üzerine düşen mantar sporları kanatlarından içeri sızarak beynine giriyor, hayvanı orman zeminindeki normal yaşam ortamını bırakarak ağaca tırmanmaya zorluyor. Ölmekte olan karınca, tıka basa mantar yüklü olarak bir yaprağa ya da bir başka yüzeye tutunuyor. Karıncanın kabuğundan fırlayan mantar uzantıları aşağıdaki karıncaların üzerine spor yağdırarak süreci yeniden başlatıyor.

Anand Varma

Benekli uğurböceği gibi, beyaz kelebeğin tırtılı da parazit bir kukla ustasının koruması haline geliyor. Beyaz kelebek paraziti tırtıla birkaç düzine yumurta enjekte ediyor. Yumurtadan larva çıkıyor, besleniyor, büyüyor, sonra da canlı konakçısını paralize edip kemirerek dışarı çıkıyor. Kendine gelmeye çalışan tırtılın altında küçük bir koza örüyor. Köle haline gelen konakçı, larvayı kendi haline bırakmak yerine etrafında bir kat daha ipek örüyor. Ardından yavrunun üzerinde nöbet tutarak, düşmanları kaçırmak için kafasını ileri geri sallıyor.

Anand Varma

Ağaç karıncası Cephalotes atratus tarafından larva beselemek için toplanan kuş pisliklerinde bazen gizli bir tehlike oluyor: Parazit yuvarlak kurt Myrmeconema neotropicum. Karıncanın içine giren yuvarlak kurt, konakçısının karnını vişneçürüğü rengine dönüştürüyor. Böylece olgun bir orman meyvesi görünümüne bürünen karınca, kuşları kendisine çekiyor. Durumdan habersiz konakçısını daha da cazip hale getirmek isteyen yuvarlak kurt, karıncayı karnı havada olarak yürümeye ikna ediyor: Gel beni ye!

Anand Varma

Leucauge argyra örümceği, parazit eşekarısı Hymenoepimecis argyraphaga tarafından öldürülmeden önce bir dizi aşağılanmaya maruz kalıyor. Eşekarısının iğnesiyle paralize olan örümcek, işkenceci arı tarafından karnına yumurta bırakılırken hiçbir şey yapmadan duruyor. Yumurtadan çıkan larva, örümceğin sırtına kötücül bir şekilde yapışarak bir hafta boyunca onun beden sıvılarıyla besleniyor. Pupa evresine geçmeye hazır olunca da örümceği son bir yapı projesine zorluyor. Kendisi için yaptığı özenli ağı bozan örümcek, sadece birkaç kalın ipten oluşan yeni bir ağ örüyor. Larva, örümceğin çabasına onun tüm özsuyunu içerek cevap veriyor. Ardından, iki ipin birleşme noktasından koza örerek saldırganların tehlikesinden uzakta havada sallanıyor.