Gombe Portreleri

Frodo (bu fotoğrafta 36 yaşında) (1976–2013) Zeus, Titan ve Tarzan, Frodo’nun çocuklarından sadece üçü. Klasik bir baskın erkek olan Frodo, hâkimiyetini cüssesi, gücü ve saldırganlığıyla kurardı. Şempanzeler kadar insanlara da gözdağı verirdi, bir defasında Jane’e vurmuşluğu bile var. Beş yıldan sonra tahtından edilen ve iktidardan düştükten sonra oldukça sakinleşen Frodo, geçtiğimiz yıl yarasının mikrop kapması nedeniyle öldü.

Primatolojist Jane Goodall'ın hayatını değiştiren şempanzelerle tanışın.

Jane Goodall 3 Nisan 2014'te 80 yaşına girdi. Adı her geçtiğinde gözünüzün önüne gelen o sarı atkuyruğu artık gri, ama ela gözlerinden hâlâ zekâ pırıltıları, muziplik ve azim fışkırıyor. Jane ile Gombe'deki (Tanzanya) şempanze araştırmasının 50. yıldönümü çerçevesinde başlayan sohbetimiz (bkz. National Geographic Türkiye, Ekim 2010, "Jane: Gombe'de 50 Yıl") bu yıl, Anup Shah'ın fotoğraflarıyla Jane'in anılarında gezindiğimiz National Geographic'te devam ediyor. Temmuz 1960'ta şempanzelerle çalışmaya başlamıştı Jane ve sadece birkaç ay içinde bazılarıyla ilişki kurmuştu bile. Kısa süre içinde üç önemli bilginin farkına varacaktı: Şempanzeler avlanıp et yiyebiliyordu, alet yapıyordu ve alet kullanıyordu. Öte yandan, her bir şempanzenin bireysel farklılıklara -bireye özgü kişilik özelliklerine- sahip olduğunu da görmeye başlamıştı. Ardından, 1962 yılında, saha çalışmalarına ara verip etoloji (hayvan davranışları) konusunda doktora yapmak üzere Cambridge Üniversitesi'ne gitmişti.

Anup Shah, Fiona Rogers

Samwise Dişi, 13 yaşında Babası Frodo, annesi Sandi Gombe’deki bazı şemp

Anup Shah, Fiona Rogers

Gaia Dişi, 21 yaşında Gremlin’in kızı, Google’ın annesi Araştırmacı Eli

Anup Shah, Fiona Rogers

Sparrow Dişi, 56 yaşında (sağdan ikinci, yukarı bakan) Çocukları ve torun

Anup Shah, Fiona Rogers

Gremlin Dişi, 44 yaşında Gizmo, Gaia, Glitter, Golden ve Gimli’nin annesi

Anup Shah, Fiona Rogers

Gizmo Erkek, 5 yaşında Gremlin’in oğlu, Gaia’nın kardeşi Bu fotoğrafta

Anup Shah, Fiona Rogers

Nasa Dişi, 26 yaşında Annesi babası bilinmiyor, çocuğu yok 2000 yılında

Anup Shah, Fiona Rogers

Jane Goodall’ın öncü çalışmalarında yakın gözlemlere duyarlılık eşlik etmiş

JANE GOODALL Aslını isterseniz o günlerde etoloji, pozitif bir bilim olduğunu kanıtlamaya çalışıyordu. Ama çok zordu tabii ki. Yani, aşırı müdahaleci olmadan olamaz. İşte bu nedenle bireysel farklılıklar bir şekilde kabul edilse de, kimse bunun üzerinde konuşmazdı.

DAVID QUAMMEN Akademik etoloji, bireysel farklılıkları dile getirmekten hoşlanmıyor, bunun yerine tekrar eden davranışları, örüntüleri temel alıyordu.

JG Evet, çok indirgemeciydi.

DQ Bireyleri ve davranışlarını verilere ve bu verilerden çıkarılabilecek örüntülere indirgiyordu.

JG Aynen.

DQ Sonra siz çıktınız ortaya ve bireyler hakkında, kişilikler ve karakterler hakkında konuşmak istediniz.

JG Ben duygular hakkında konuşmak istedim. Zihin hakkında, düşünceler hakkında konuşmak istedim.

DQ Bu, Cambridge'de nasıl karşılandı?

Kısacası, iyi karşılanmamış. Profesörleri onun yaklaşımını tasvip etmemiş.

JG Her şeyi, ama her şeyi yanlış yaptığımı duymak bende biraz şok etkisi yaratmıştı. Onlara bir isim vermemeliymişim. Kişilikleri, zihinleri veya duyguları hakkında konuşamazmışım. Bunlar bize özgüymüş. Neyse ki ilk öğretmenimi, çocukluk yıllarımda bana bunun doğru olmadığını öğreten öğretmenimi hatırladım. Köpeğim Rusty'ydi bu öğretmen. Oldukça gelişmiş bir beyne sahip herhangi bir tür hayvanla yaşamınızı anlamlı bir biçimde paylaşıp onların da bir kişiliği olduğunu fark etmemeniz mümkün değil.

Bu nedenle Jane ile örüntüler veya fikirler üzerine değil, bir bölümü bu sayfalardaki fotoğraflarda yer alan bazı Gombe şempanzelerinin farklı karakterleri hakkında konuşuyoruz.

DQ David Greybeard'ı nasıl tanımlardınız?

JG Sakin bir kişiliği vardı. Çok azimliydi. Bir şeyi yapma konusunda azmettiğinde alt dudağını dışa doğru sarkıtırdı. Şöyle yani.

Dudağını bükerek bu davranışı taklit ediyor. Ona ilk yıllarında şempanze topluluğunun baskın erkeği olan Goliath'ı soruyorum.

JG Goliath fırtınalı bir karakterdi. Çok cesurdu. Özellikle "cesur" diyorum çünkü ona meydan okuyan kim olursa olsun kafa tutardı. Kendisinden büyük olmaları veya iki bireyin bir olup karşısında diklenmeleri fark etmezdi. Yani kesinlikle David gibi sakin değildi.

DQ Peki o ikisinin arasındaki ilişki nasıldı?

JG Kardeş olduklarını düşünüyorum. Öyle sık bir araya gelirlerdi ki. Ve birileri Goliath'a meydan okuduğunda David hemen ona arka çıkardı. Grup dağılınca diğer erkeklerin Goliath'ı öldürmesi çok acı bir olaydı.

1964 yılında Mike adıyla anılan bir erkek, zekâsıyla gücü alt edip en üste yükselmişti.

Devamını National Geographic Türkiye'nin Ağustos 2014 sayısında veya iPad Ağustos 2014 edisyonunda okuyabilirsiniz.

Yorum Yaz

Toplam Yorum: 0

Yorum yapabilmek için giriş yapmanız gerekmektedir.

Anup Shah, Fiona Rogers

Samwise Dişi, 13 yaşında Babası Frodo, annesi Sandi Gombe’deki bazı şempanzeler gibi J. R. R. Tolkien’ın karakterlerinden birinin adını taşıyan Samwise, dişi şempanzeler için zorlu geçen erginliğe adım atıyor. Hâlâ annesine yakın, ama yakında Samwise erkeklerin ilgisini çekmeye başlayacak. Dişi şempanzelerin büyük bölümü yakın akrabalarıyla ürememek için doğdukları topluluktan ayrılsa da, Kasekela topluluğundaki çoğu dişi kalmayı tercih etmiş. Araştırmacılar Samwise’ın gidip gitmeyeceğini kestiremiyor. Ergen dişiler üzerinde çalışan Kara Schroepfer Walker, “Samwise, grubundaki ergin erkeklerin çoğuyla akraba,” diyor, “akıllıysa topluluktan ayrılır.”

Anup Shah, Fiona Rogers

Gaia Dişi, 21 yaşında Gremlin’in kızı, Google’ın annesi Araştırmacı Elizabeth Lonsdorf, Gaia’yı “Olağanüstü sevgi dolu, ilgili, abla kılıklı” şeklinde tanımlıyor. İkiz kız kardeşleri Golden ve Glitter’ın yetiştirilmesine çok yardımcı olmuş. Glitter’a odaklanan Gaia onu taşır, tımar eder, ona bakarmış; annesi Gremlin de Golden’la ilgilenirmiş. 2009 yılında doğum yapan Gaia, bebeği Google’a sahip çıkmayı başarmış; ondan önceki üç yavrusu çalınmış –ve hepsi ölmüş– olduğu için, bu bebeğini şiddetle koruyor. Gaia ayrıca Gombe’deki en olağanüstü termit avcılarından biri; özenle seçtiği bir değnekle bu lezzetli yiyeceği toplamak için saatler harcayabiliyor.

Anup Shah, Fiona Rogers

Sparrow Dişi, 56 yaşında (sağdan ikinci, yukarı bakan) Çocukları ve torunlarıyla Gombe’deki en yaşlı şempanze ve S ailesinin tartışmasız anaerki olan Sparrow ile onu izleyen iki nesil, samimi bir tımar seansının keyfini çıkarıyor. Birkaç mevsim boyunca onu izleyen Carson Murray, “Sparrow eski toprak,” diyor. “Güçlü ve becerikli kızlar yetiştiriyor ama oğullarının hepsi tam bir hanım evladı.”

Anup Shah, Fiona Rogers

Gremlin Dişi, 44 yaşında Gizmo, Gaia, Glitter, Golden ve Gimli’nin annesi Araştırmacıların doğumundan beri takip ettiği Gremlin, gözlemcilerini hayrete düşürüyor. Goodall’ın en sevdiklerinden biri olan Gremlin, 16 yaşına erişen Golden ve Glitter’ı –yaban ortamda doğup erginliğe ulaşabilen bilinen ilk şempanze ikizleri– büyütmüş. Bebek gelişimi üzerine çalışan Elizabeth Lonsdorf, “Bebek şempanzeler ele avuca sığmaz,” diyor. “Gremlin onlar karşısında muazzam güçlü ve sabırlıydı.” Gremlin ayrıca bir bebek hırsızı. Kızı Gaia’nın yeni doğan üç bebeğini çalmış. “Bu tam bir bilmece,” diyor Lonsdorf. “İçinde bir şey onu bebeklere karşı olağanüstü korumacı olmaya yönlendiriyor.” Yaşını başını almış olan Gremlin, halen büyük G ailesini bir arada tutan unsur.

Anup Shah, Fiona Rogers

Gizmo Erkek, 5 yaşında Gremlin’in oğlu, Gaia’nın kardeşi Bu fotoğrafta iki yaşında olan Gizmo ufak ve oyuncu bir çocuk; biri ona sarılsın veya biri onunla oynasın diye genelde ağabey ve ablalarının peşinde geziyor. Annesi Gremlin onu uzun mesafe yolculuklarda sırtında taşımayı daha yeni bırakmış. O henüz iki yaşındayken Gremlin bir torununu emzirmeye başladığı için Gizmo bağımsızlığı öğrenmek zorunda kalmış ve ilgiye muhtaç büyümüş. Onu Gombe’nin ortasındaki Kakombe Vadisi’nde, G ailesinin bir arada olduğu bir ortamda, oyun oynarken veya birilerini tımar ederken görmeniz mümkün. Carson Murray, “Gizmo’nun ileride bir gün baskın erkek olabileceğini hayal bile etmek güç,” diyor.

Anup Shah, Fiona Rogers

Nasa Dişi, 26 yaşında Annesi babası bilinmiyor, çocuğu yok 2000 yılında ortaya çıkan Nasa, büyük olasılıkla güneydeki bir topluluktan göç edip gelmiş. Adı Swahili dilinde “tutmak” anlamına geliyor ve dışarıdan gelen bir dişinin toplumda yer edinme ihtiyacını yansıtıyor. Nasa iyi bir avcı ve avını ele geçirmeye çalışan erkekleri alt edecek kadar da iri. Çocuksuz dişilerde genelde görüldüğü gibi, Nasa koruduğu bölgede çok geniş bir alanda dolaşıyor.

Anup Shah, Fiona Rogers

Jane Goodall’ın öncü çalışmalarında yakın gözlemlere duyarlılık eşlik etmişti. Burada, 1960’ların başında Jane, ileride baskın erkek konumunu elde edecek olan Figan adlı ergenle bağ kuruyor.